आपसी सद्भाव र प्रेमको पर्व तिहार

-टीका पौडेल-
कात्तिकको आकाश स्वच्छ हुन्छ। बारीका कान्लामा सयपत्री ढकमक्क फुलेका हुन्छन्। गाउँको मुखैको चौतारोमा मादलको तालसँगै देउसीको स्वर गुन्जिरहेको हुन्छ। सहरका गल्लीमा झिलिमिली बत्तीले रातलाई दिनमा बदल्न खोजिरहेका हुन्छन्। यी सबै दृश्यले एउटै सन्देश बोकेका हुन्छन्— तिहार आएको छ। तर, तिहार केवल दियो, फूल र बत्तीको पर्व होइन। यो सम्बन्ध, प्रेम, सौहार्दता, एकता र सद्भावको पर्व हो। दशैँलाई शक्ति र साहसको प्रतीक मानिन्छ भने तिहारलाई प्रेम, सद्भाव, सौन्दर्य र सहअस्तित्वको उत्सवका रूपमा लिइन्छ। यो भिन्नता आकस्मिक होइन। दशैँमा शक्तिको उपासना हुन्छ, तिहारमा सम्बन्धको। दशैँमा विजयको उत्सव हुन्छ, तिहारमा सहअस्तित्वको। यही सहअस्तित्व र आपसी सद्भावको गहिरो अर्थ बुझ्नु नै आजको तिहारले हामीलाई सिकाउन खोजेको पाठ हो।

तिहार पाँच दिनसम्म मनाइन्छ, जसलाई यमपञ्चक भनिन्छ। पौराणिक कथाअनुसार यमराजले पाँच दिन आफ्नो सम्पूर्ण कार्यभार चित्रगुप्तलाई सुम्पेर बहिनी यमुनाको घरमा गएका थिए। बहिनीले दाजुको स्वागतमा दीपावली गरी पूजा गरेकी थिइन्। त्यही कथाबाट भाइटीकाको परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ। तर, यमपञ्चकको संरचना आफैँमा एउटा गहिरो दार्शनिक सन्देश बोकेको छ: पहिलो दिन काग, दोस्रो दिन कुकुर, तेस्रो दिन गाई र लक्ष्मी, चौथो दिन गोरु र गोवर्धन, र पाँचौँ दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध। यो क्रम आफैँमा एउटा कथा हो— मानिसले आफ्नो वरपरका जीव, प्रकृति र सम्बन्धहरूलाई कसरी सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने कथा।

कागलाई यमराजको सन्देशवाहक मानिन्छ। कुकुरलाई यमराजको दूत र इमानदार संरक्षक। गाईलाई धनधान्यकी देवी लक्ष्मीसँग जोडिन्छ। गोरुलाई कृषिको आधारस्तम्भ। अनि अन्तिम दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छिन्। यो पूरै संरचना मानव जीवनको अन्तरनिर्भरताको घोषणा हो। मानिस एक्लै बाँच्न सक्दैन। उसलाई कागले शुभ समाचार दिन्छ, कुकुरले सुरक्षा दिन्छ, गाईले दूध र समृद्धि दिन्छ, गोरुले खेत जोत्छ। अनि दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्छिन्। तिहारले भन्छ— तिमी आफ्नो वरपरका सबैसँग जोडिएका छौ। तिम्रो अस्तित्व अरूको अस्तित्वमा टेकेको छ।

तिहारको दोस्रो दिन कुकुर तिहार। संसारका धेरै ठाउँमा कुकुरलाई पाल्तु जनावरका रूपमा मात्र हेरिन्छ, तर नेपालमा एक दिन पूरै कुकुरलाई समर्पित गरिन्छ। कुकुरलाई नुहाइदिने, माला लगाइदिने, टीका लगाइदिने र विशेष खानेकुरा खुवाउने परम्परा छ। यो केवल घरपालुवा कुकुरमा सीमित छैन— सडकका कुकुरलाई समेत सिँगारिन्छ र खान दिइन्छ। यो समावेशी भावना नै तिहारको मुख्य विशेषता हो।

कुकुर तिहारको जरा हिन्दू पुराणमा गहिरो छ। कुकुरलाई यमराजको सन्देशवाहक र द्वारपाल मानिन्छ। महाभारतमा युधिष्ठिरले आफ्नो इमानदार कुकुरबिना स्वर्ग जान अस्वीकार गरेको कथा पनि यही भक्ति र सहचर्यको प्रतीक हो। तर, यसको धार्मिक अर्थभन्दा पनि गहिरो सामाजिक अर्थ छ। कुकुर तिहारले मानव र जनावरबीचको ३० हजार वर्ष पुरानो सम्बन्धको कथा भन्छ। यसले भन्छ— मानव र जनावरबीचको सुन्दर सम्बन्धमा करुणा, जिम्मेवारी र कृतज्ञता एकै लस्करमा उभिन्छन्। आज संसारभर पशु अधिकारको बहस चलिरहेको छ। मानिसले जनावरलाई वस्तुका रूपमा होइन, सहचरका रूपमा हेर्नुपर्छ भन्ने चेतना बढिरहेको छ। तिहारको कुकुर पूजा त्यो चेतनाको सबैभन्दा पुरानो र सुन्दर उदाहरण हो। यो दिन नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले आफ्ना कुकुर एकाइलाई सम्मान गर्छन्, तिनको सेवाको कदर गर्छन्। यो सांस्कृतिक अभ्यासले सिकाउँछ— कृतज्ञता केवल मानिसप्रति मात्र होइन, हरेक जीवप्रति हुनुपर्छ।

तिहारको पाँचौँ दिन भाइटीका। दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छिन्, मखमली र सयपत्रीको माला लगाइदिन्छिन्, दीर्घायु र सुस्वास्थ्यको कामना गर्छिन्। तर, भाइटीकाको अर्थ केवल रंगीन टीका र फूलको मालामा सीमित छैन। यो सम्बन्धको पुनर्स्थापना हो। जीवनको व्यस्ततामा टाढिएका दाजुभाइ र दिदीबहिनी एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। कतिपय दाजुभाइ विदेशमा छन्, कतिपय सहरमा। भाइटीकाको दिन उनीहरू फर्किन्छन्, वा सम्झन्छन्। पहाडका गाउँमा त दाजुभाइ वैदेशिक रोजगारीका लागि भारतका सहरमा गएका हुन्थे। दिदीबहिनीले देउडा गाउँदै सम्झन्थे। एउटा देउडा गीतमा दाजु भन्छ: “फोटो हेरेर टीका लगाइदेऊ, यसपालि म आउँदिनँ। नरोऊ बहिनी, मालिकले तिहारमा पनि बिदा दिँदैन।” बहिनी जवाफ फर्काउँछिन्: “मैले सात रंगको फूलको माला बनाएकी छु। मूल बाटोमा तिम्रो प्रतीक्षा गरेकी छु, दाजु।” यी गीतहरू केवल भावुकता होइनन्— तिनले वैदेशिक रोजगारीले परिवारमा पारेको प्रभावको सामाजिक यथार्थ बोकेका छन्।

आज पनि हरेक भाइटीकामा लाखौँ दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइलाई टीका लगाइदिन्छिन्। तर, यो परम्परा केवल रक्त सम्बन्धमा सीमित छैन। धेरै ठाउँमा दिदीबहिनी नभएका दाजुभाइलाई छिमेकी वा मितेरी दिदीबहिनीले टीका लगाइदिन्छिन्। यसले भाइटीकालाई जैविक सम्बन्धबाट सामाजिक सम्बन्धतर्फ विस्तार गरेको छ। तिहारको यो पक्षले भन्छ— प्रेम र सद्भाव रक्तको सीमाभन्दा माथि हुन्छ। जो कोही पनि आत्मीय बन्न सक्छ। भाइटीकाको सन्देश यही हो: सम्बन्ध जोगाउने, फर्काउने र नयाँ बनाउने।

तिहारको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो देउसी र भैलो। बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सबै मिलेर गाउने, नाच्ने र घरदैलोमा गएर आशीर्वाद लिने परम्परा। देउसी–भैलो केवल मनोरञ्जन होइन। यो सामुदायिक एकताको प्रतीक हो। पहिले गाउँभरिका मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन्थे, मादल, बाँसुरी र खैँजडीको तालमा गाउँघरका कथा, व्यथा र सामाजिक सन्देश प्रस्तुत गर्थे। देउसी–भैलोले सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ र एकअर्काप्रति प्रेम र सद्भावको भावना उत्पन्न गर्छ। यो परम्परा सांस्कृतिक प्रदर्शन मात्र नभई सामुदायिक एकताको जीवित अभ्यास थियो। तर, आज यसमा विकृति मिसिएको छ। व्यावसायिक गीत, हिन्दी र अंग्रेजी गीतको प्रभुत्व बढेको छ। स्थानीय मौलिकता हराउँदै गएको छ। यो चिन्ताको विषय हो। तर, यसको अर्थ देउसी–भैलोको भावना मरेको होइन। धेरै ठाउँमा स्थानीय समुदाय र विद्यालयस्तरमा परम्परागत नाच–गान र बाजा सिकाउने पहल भइरहेका छन्। तिहारको सद्भाव भावना जोगाउन यस्ता पहल आवश्यक छन्।

तिहार हिन्दू धर्मावलम्बीको पर्व भए पनि यसको सामाजिक व्यापकता धेरै फराकिलो छ। नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा तिहारले सबै जाति, समुदाय र धर्मावलम्बीलाई जोडेको छ। नेवार समुदायमा म्हः पूजा गरिन्छ, जसले आत्मसम्मान र आत्म–अनुशासनको सन्देश दिन्छ। साथै नेपाल संवत्को सुरुवात पनि यही समयमा हुन्छ। देउसी–भैलोमा विभिन्न समुदायका मानिसको सहभागिता हुन्छ। मुस्लिम र क्रिश्चियन समुदायका मानिसले पनि तिहारको उल्लासमा साथ दिन्छन्। यसले तिहारलाई धार्मिक पर्वभन्दा माथि उठाएर सांस्कृतिक र सामाजिक पर्व बनाएको छ। राष्ट्रिय सभाका अध्यक्ष नारायणप्रसाद दाहालले तिहारले पारिवारिक जमघट, सामाजिक, सांस्कृतिक सद्भाव तथा राष्ट्रिय एकता सुदृढ गर्ने विश्वास व्यक्त गरेका छन्। यो विश्वास केवल राजनीतिक वक्तव्य होइन— तिहारको सामाजिक यथार्थ हो। नेपालको विविधतामा एकता खोज्ने हो भने तिहार त्यसको उत्तम उदाहरण हो।

तिहारको सबैभन्दा गहिरो सन्देश हो— अँध्यारोमाथि उज्यालोको विजय। कात्तिकको गाढा रातमा घरघरमा दियो बालिन्छ। यो दियो केवल घरको अँध्यारो हटाउँदैन, मनको अँध्यारो पनि पखाल्छ। तिहारको अर्थ यही हो— निराशामाथि आशाको विजय, लोभमाथि प्रेमको विजय, अन्यायमाथि सत्यको विजय। यो सन्देश आजको समयमा झन् प्रासंगिक छ। नेपाली समाज लामो समयदेखि असमानता, अन्याय र निराशाबाट गुज्रिरहेको छ। युवा पुस्ता विदेशिन बाध्य छ। राजनीतिप्रति अविश्वास बढेको छ। यस्तो बेलामा तिहारले सम्झाउँछ— अँध्यारो जति गाढा भए पनि उज्यालो अन्ततः जित्छ। तर, यो विजय आफैँ हुँदैन। दियो बाल्नुपर्छ। सम्बन्ध जोगाउनुपर्छ। प्रेम र सद्भावको अभ्यास गर्नुपर्छ। तिहारको वास्तविक उज्यालो घरमा मात्र होइन, सम्बन्धमा न्यानोपन, व्यवहारमा करुणा र मनमा आशाको प्रकाश जगाउँदा प्रकट हुन्छ।

तिहारको सद्भाव र प्रेमको सन्देश जति सुन्दर छ, त्यति नै यसको भविष्यका चुनौती पनि वास्तविक छन्। प्लास्टिकजन्य फूलमालाको प्रयोग बढ्दो छ। बुटवल, सिन्धुलीजस्ता स्थानीय तहले तिहार र छठमा प्लास्टिकका फूलमाला प्रयोग नगर्न अपिल गरेका छन्, स्थानीय प्राकृतिक फूलको प्रयोगमा जोड दिएका छन्। यो सराहनीय पहल हो। तिहार प्रकृतिसँगको सम्बन्धको पर्व हो। यदि हामीले प्रकृतिलाई हानि पुर्‍याउने सामग्रीले तिहार मनायौँ भने त्यो पर्वको मूल भावनाको उपहास हुन्छ। त्यस्तै, वैदेशिक रोजगारीका कारण धेरै परिवार तिहारमा पूर्ण हुँदैनन्। भाइटीकामा दाजुभाइ अनुपस्थित हुन्छन्। यो सामाजिक यथार्थ हो। तर, यसले तिहारको महत्त्व घटाउँदैन, बरु बढाउँछ। जो छैनन्, तिनको सम्झना गर्ने; जो छन्, तिनलाई अझै आत्मीयता दिने— यही हो तिहारको साँचो अर्थ। अर्को चुनौती आर्थिक हो। तिहारमा अत्यधिक उपभोग र ऋण लिएर चाड मनाउने प्रवृत्ति बढेको छ। चाडपर्वको आर्थिक भार सीमित आय भएका परिवारमाथि पर्ने गरेको छ। तिहारको सद्भाव भावना सामानको प्रदर्शनमा होइन, सामिप्यतामा छ भन्ने बुझ्न जरुरी छ।

तिहार आउँछ र जान्छ। बत्ती निभ्छन्, फूल ओइलाउँछन्, टीका पुछिन्छन्। तर, तिहारले छोडेर जाने सन्देश सधैँका लागि हुनुपर्छ। त्यो सन्देश हो— आपसी सद्भाव र प्रेम। कागलाई खान दिने, कुकुरलाई माला लगाइदिने, गाईको पूजा गर्ने, दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाइदिने— यी सबै क्रियाकलापले मानिसलाई सम्झाउँछन् कि ऊ एक्लो प्राणी होइन। ऊ प्रकृति, जनावर, परिवार र समुदायसँग जोडिएको छ। यही जोडाइ नै सद्भाव हो। यही जोडाइ नै प्रेम हो। तिहारको दियो बाल्दा हामी बाहिरको अँध्यारो मात्र हटाउँदैनौँ, भित्रको अहंकार, स्वार्थ र द्वेषको अँध्यारो पनि हटाउँछौँ। यसपालिको तिहारमा एउटा सङ्कल्प गरौँ— दियो बाल्ने मात्र होइन, मनमा सद्भावको दियो बालौँ। कुकुरलाई माला लगाइदिने मात्र होइन, वरपरका हरेक जीवप्रति करुणा जगाऔँ। भाइटीकामा टीका लगाइदिने मात्र होइन, टाढिएका सम्बन्धलाई नजिक ल्याऔँ। देउसी गाउने मात्र होइन, समुदायको एकतालाई बलियो बनाऔँ। तब तिहार केवल एउटा पर्व रहँदैन— यो एउटा जीवनशैली बन्छ। सद्भाव र प्रेमको जीवनशैली। अनि त्यही जीवनशैलीले नै समाजलाई साँच्चै उज्यालो बनाउँछ। तिहारको उज्यालो त्यही हो— बत्तीमा होइन, व्यवहारमा। फूलमा होइन, सम्बन्धमा। टीकामा होइन, आत्मीयतामा। यही बुझ्न सकियो भने तिहार सधैँ रहन्छ— मनमा, सम्बन्धमा र समाजमा।
-इरी, कोलोराडो ।