अन्तर्वार्ता/विचार

- रमेशकुमार बोहोरा- मानव सभ्यताको विकाससँगै प्रकृति, जीवन, श्रम, सम्बन्ध र समृद्धिसँग जोडिएका विश्वास, मूल्य र परम्पराले संस्कृतिको स्वरूप ग्रहण गर्दै आएका छन् । यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासले समाजको इतिहास, सामूहिक चेतना र जीवनदर्शनलाई एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्छन् । नेपाली समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइने तिहार पनि धार्मिक आस्था, पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र आर्थिक गतिविधिसँग जोडिएको बहुआयामिक पर्व हो । दीपावली, यमपञ्चक तथा उज्यालोको पर्वका रूपमा परिचित तिहारको महत्त्व पूजा, आराधना र मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन । यसले मानव जीवन, जीवजन्तु, श्रम, उत्पादन र समृद्धिबीचको अन्तरसम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ । त्यसैले तिहारलाई केवल धार्मिक उत्सवका रूपमा होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान र आर्थिक जीवनसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा विश्लेषण ...

-खेम कार्की- समाज र राजनीतिलाई पछिल्लो समय नकारात्मक दृष्टिकोणले हेर्ने र यो केवल एउटा "फोहोर खेल" हो भन्ने भ्रम फैलाउने परिपाटी बढेको छ। एकअर्कालाई हेच्याउने, घृणा फैलाउने र नेताहरूलाई मात्र दोष दिएर पन्छिने प्रवृत्तिले समाजमा भयावह अवस्था सिर्जना गरिरहेको छ। तर, देश र समाजको व्यवस्था स्वयंमा फोहोर होइन; यदि यसमा कतै फोहोर जमेको छ भने त्यसलाई बाहिरै बसेर सराप्नुभन्दा भित्र छिरेर सफा गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसै सन्दर्भमा, युवाहरू देश निर्माणको मूलधारमा आउनुपर्ने र जिम्मेवारी सम्हाल्नुपर्ने मुख्य कारणहरूलाई निम्न अनुसार प्रस्तुत गरिएको छ: नकारात्मकता र घृणाको अन्त्य: राजनीति र समाजलाई सधैं दुर्गन्धित खेलका रूपमा प्रस्तुत गर्ने र फाटो ल्याउने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। घृणाको वातावरणलाई हटाएर परिवर्तनका हरेक उपलब्धिलाई सकारात्मक रूपमा आत्मसात गर्न आवश्यक छ। इतिहास र अग्रजहरूको योगद...

-टीका पौडेल- नेपालको आर्थिक विकासको बहसमा प्राकृतिक स्रोतको उपयोग, कृषि उत्पादनको विविधीकरण र स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने विषय लामो समयदेखि उठ्दै आएका छन्। तर सम्भावना हुँदाहुँदै पनि परम्परागत उत्पादन प्रणाली, कमजोर औद्योगिक संरचना, नीतिगत अस्थिरता र बजार व्यवस्थापनको अभावका कारण नेपालले अपेक्षित आर्थिक उपलब्धि हासिल गर्न सकेको छैन। कृषि उत्पादन बढाउने कुरा गरिए पनि कृषिलाई उद्योगसँग जोड्ने, उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्ने काम पर्याप्त हुन सकेको छैन। यही सन्दर्भमा नेपालमा गाँजा खेतीको सम्भावना र त्यससँग जोडिएका चुनौतीबारे गम्भीर बहस आवश्यक देखिन्छ। गाँजा खेतीको विषयलाई केवल लागूऔषध नियन्त्रणको दृष्टिकोणबाट हेर्ने कि औषधीय अनुसन्धान, औद्योगिक उत्पादन, कृषि विविधीकरण र निर्यातको सम्भावनासमेत समेटेर हेर्ने भन्ने प्रश्...

-टीका पौडेल- जब असोजको मध्यतिर आकाशमा चंगाको ताँती देखिन थाल्छ, बजारमा नयाँ लुगाको किनमेलले भीड बढ्छ, र गाउँ-सहरका चोक-चोकमा पिङ हालिन्छ, तब नेपाली मनमा एउटा छुट्टै किसिमको उमंग जागृत हुन्छ। त्यो उमंग हो— दशैंको। नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो, धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पर्वका रूपमा परिचित दशैं केवल एउटा चाड मात्र होइन, यो नेपाली जातिको सामूहिक भावना, एकता र पारिवारिक मायाको प्रतीक हो। यसले नेपाली समाजको मौलिकता, परम्परा र संस्कृतिलाई जोगाइराख्ने काम गरेको छ। वर्षभरि जतिसुकै व्यस्तता, दुःख, पीडा र विछोड भए पनि दशैंको बेला हरेक नेपालीको मन आफ्नो जन्मभूमि, आफ्ना आफन्त र मायालु मान्यजनतिर तानिन्छ। यो पर्व असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र अँध्यारोमाथि उज्यालोको विजयको प्रतीक हो। दशैं केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन; यो त मानवीय सम्बन्धहरूलाई पुनः जोड्ने, पुराना गुनासा र कटुतालाई बिर्...

- लक्ष्मण आचार्य- १. पृष्ठभूमि : सोह्रश्राद्ध र पितृचेतनाको सांस्कृतिक दर्शन अहिले आश्विन कृष्णपक्षको आगमनसँगै नेपाली हिन्दु समाजमा सोह्रश्राद्धको पितृ स्मरण गर्ने कार्य भइरहेको छ । सोह्र श्राद्धमा वर्षभरि आफ्नो दैनन्दिन जीवनमा व्यस्त मानिसहरू पितृपक्षको आगमनसँगै आफ्ना दिवङ्गत माता–पिता, हजुरबा–हजुरआमा तथा दिवङ्गत पुर्खाहरूको स्मरण गर्दै श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदानमा संलग्न भइरहेका छन् । हिन्दु धार्मिक मान्यताअनुसार सोह्र श्राद्धमा पितृपक्ष पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र उत्तरदायित्व व्यक्त गर्ने गरिन्छ । कुश, तिल, जल, अन्न र पिण्डको अर्पणमार्फत दिवङ्गत आत्माको शान्ति र मोक्षको कामना गरिन्छ। कतिपय परिवारले ब्राह्मण भोजन, दान तथा परोपकारी कार्यलाई पनि यसैको अभिन्न अङ्ग बनाउँछन्। तर पितृस्मरणको यो परम्परा हिन्दु धर्म वा पूर्वीय सभ्यतामा मात्र सीमित छैन। विश्वका विभिन्न भूगोल, धर्म र संस्कृ...

श्रीमान् अध्यक्षज्यू, श्रीमान् महासचिवज्यू, महामहिमज्यूहरू, सम्माननीय प्रतिनिधिज्यूहरू, महिला तथा सज्जनवृन्द, म यहाँ तपाईंहरूसामू हिमालयमा रहेको एउटा टाढाको देश नेपालका तर्फबाट मानवतालाई नजिकैदेखि दिइरहेको चेतावनी लिएर आएको छु। आज म यहाँ विकास, लोकतन्त्र, शान्ति र एउटा राष्ट्रको आशाबारे मात्रै बोल्न चाहन्थे। तर, त्यसको सट्टा, म मृत्यु र अकल्पनीय विनाशबारे बोल्छु। ती परिवारबारे जो कहिल्यै घर नफर्कने आफ्ना प्रिजयनलाई पर्खिरहेका छन्। ती समुदायबारे जसले लेदो, ढुङ्गामाटो, पानीभित्र आफ्ना मानिसहरूको खोजी गरिरहेका छन्, जसको शरीर अब कहिल्यै नभेटिन सक्छ। ती पुलहरू, सडकहरू, विद्यालयहरू, घरहरू र जीविकोपार्जनका माध्यमहरू निमेषभरमै बगेर गए। एउटा देशबारे जसले दिगो विकासको लक्ष्य हासिल गर्ने दिशामा निरन्तर प्रगति गरिरहेको थियो त्यसमा अवरोध पुगेको छ। ४ साताअघि, विश्वले नेपालको हिमाली समुदायहरूमा ती...

-प्रेमचन्द्र झा- गणतन्त्रका प्रणेता तथा जनतान्त्रिक आन्दोलनका अग्रणी नेता रामराजाप्रसाद सिंहको १४औँ पुण्यतिथि केवल एउटा राजनीतिक व्यक्तित्वलाई सम्झने औपचारिक अवसर होइन। यो नेपालको राजनीतिक यात्रालाई पछाडि फर्केर हेर्ने, गणतन्त्रका लागि गरिएको संघर्षको अर्थ खोज्ने र आजको गणतान्त्रिक व्यवस्थाले जनतालाई के दियो तथा अझै के दिन बाँकी छ भन्ने प्रश्न गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो। रामराजाप्रसाद सिंहको राजनीतिक जीवन त्याग, साहस, विद्रोह, स्वाभिमान र वैचारिक अडानको इतिहास हो। राजतन्त्र बलियो रहेको समयमा गणतन्त्रको कल्पना गर्नु आफैंमा असाधारण राजनीतिक साहस थियो। त्यसका लागि जेल, निर्वासन र मृत्युदण्डसम्मको जोखिम उठाउनु सामान्य राजनीतिक निर्णय थिएन। उहाँको राजनीतिक यात्राको मूल विशेषता सत्ता प्राप्तिको लालसा भन्दा राजनीतिक उद्देश्यप्रतिको निष्ठा थियो। आज उहाँको पुण्यतिथिमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्...

–क्षितिज विक्रम खनाल– नेपाली समाजमा हरितालिका तीज केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो नारी जीवनको आध्यात्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक आयामसँग गहिरो रूपमा जोडिएको जीवन्त परम्परा हो । तीज आउँदा रातो पहिरन, पूजा, व्रत, गीत, नाचगान, माइतीको सम्झना र भेटघाटले नेपाली समाजमा छुट्टै उत्साह ल्याउँछ । तर तीजको वास्तविक अर्थ बाहिरी प्रदर्शन र रमझममा मात्र सीमित छैन । यो महिलाहरूले आफ्ना भावना व्यक्त गर्ने, सुख–दुःख साटासाट गर्ने, पारिवारिक सम्बन्धलाई आत्मीय बनाउने र आफ्नो आत्मबल तथा पहिचानलाई अनुभूति गर्ने अवसर पनि हो । त्यसैले तीजलाई केवल एउटा पर्वका रूपमा होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको हाम्रो सामाजिक स्मृति, सांस्कृतिक पहिचान र जीवनदर्शनका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ । हरितालिका तीजको पौराणिक कथा देवी पार्वतीको तपस्या, दृढ संकल्प र भगवान शिवप्रतिको अटल समर्पणसँग जोडिएको छ । पौराणिक परम्पराअनुस...