नेपालको जेनजी आन्दोलन र यसको दूरगामी प्रभाव

-टीका पौडेल (इरी, कोलोराडो)-
नेपालको जेनजी आन्दोलनलाई केवल सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्धविरुद्ध भएको युवाको प्रदर्शनका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। यो आन्दोलन लामो समयदेखि नेपाली समाजमा बढ्दै आएको राजनीतिक निराशा, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, अवसरको असमानता, राजनीतिक संरक्षणवाद र पुरानो नेतृत्वप्रतिको अविश्वासको सामूहिक अभिव्यक्ति थियो। सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध तत्कालीन चिंगारी बने पनि त्यसले भित्रभित्रै सञ्चित असन्तुष्टिलाई सडकमा ल्याइदियो। आन्दोलन देशभर फैलिँदै गएपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले राजीनामा दिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो।

यस आन्दोलनको पहिलो महत्वपूर्ण पक्ष राजनीतिक पुस्तान्तरणको संकेत हो। लामो समयदेखि नेपालको राजनीति केही स्थापित नेताहरू र परम्परागत राजनीतिक दलको वरिपरि घुम्दै आएको थियो। तर जेनजी पुस्ताले आफूलाई केवल मतदाता होइन, राज्य सञ्चालन र राजनीतिक निर्णय प्रक्रियाको सक्रिय हिस्सेदारका रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो। यसले नेपालको राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको सहभागिता र नेतृत्वको प्रश्नलाई केन्द्रमा ल्याएको छ।

दोस्रो महत्वपूर्ण पक्ष डिजिटल राजनीतिको उदय हो। विगतका राजनीतिक आन्दोलनहरू संगठन, पार्टी संरचना र परम्परागत सञ्चारमाध्यममा निर्भर हुन्थे। जेनजी आन्दोलनमा भने सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल प्लेटफर्म र अनलाइन नेटवर्कले संगठनको भूमिका निर्वाह गरे। सरकारले केही सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगाएपछि पनि युवाहरूले वैकल्पिक डिजिटल माध्यम प्रयोग गरेर आन्दोलनलाई निरन्तरता दिए। यसले सूचना प्रविधि अब केवल मनोरञ्जनको माध्यम नभई राजनीतिक चेतना, संगठन र जनदबाब निर्माणको शक्तिशाली साधन बनिसकेको देखायो।

तेस्रो पक्ष भ्रष्टाचार र राजनीतिक विशेषाधिकारविरुद्धको जनआक्रोश हो। नेपाली युवाले आफू र आफ्ना परिवारले भोगिरहेको आर्थिक कठिनाइको तुलनामा राजनीतिक नेतृत्वको जीवनशैली र राज्यसत्तामा पहुँच भएका वर्गको सुविधा देख्दा प्रश्न उठाउन थालेका छन्। रोजगारीको सीमित अवसर, विदेशिनुपर्ने बाध्यता र राज्यका संस्थाप्रतिको अविश्वासले युवाको असन्तुष्टि थप गहिरो बनाएको थियो। त्यसैले आन्दोलनको माग केवल सरकार परिवर्तनमा सीमित नभई शासन प्रणालीमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र समान अवसरको मागसँग जोडियो।

तर आन्दोलनको अर्को पक्षलाई पनि गम्भीरतापूर्वक हेर्नुपर्छ। आन्दोलनका क्रममा भएको हिंसा, ठूलो जनधनको क्षति र सार्वजनिक तथा निजी संरचनाको विनाशले परिवर्तनका नाममा हिंसात्मक बाटो रोज्दा राष्ट्रले ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने तथ्य देखायो। पछि सरकारी मूल्याङ्कनअनुसार आन्दोलनबाट नेपालको अर्थतन्त्रमा सयौँ मिलियन डलर बराबरको क्षति भएको र महत्वपूर्ण सरकारी संरचनाहरू पुनर्निर्माण गर्न ठूलो रकम आवश्यक परेको थियो।

यस घटनाले नेपाली राजनीतिक दलहरूलाई पनि गम्भीर सन्देश दिएको छ। जनताले केवल चुनावका बेला गरिने आश्वासनभन्दा नतिजामुखी शासन खोजिरहेका छन्। राजनीतिक दलभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्व हस्तान्तरण, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, योग्य युवालाई अवसर र सार्वजनिक संस्थाको निष्पक्षता अब केवल नाराका विषय होइनन्। यी विषयमा ठोस सुधार गर्न नसक्ने दलप्रति युवाको विश्वास अझ घट्न सक्छ।

जेनजी आन्दोलनको अर्को दूरगामी प्रभाव नयाँ राजनीतिक नेतृत्वको सम्भावना हो। आन्दोलनले परम्परागत पार्टी संरचनाबाहिरबाट पनि राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने देखाएको छ। तर आन्दोलनबाट उठेको ऊर्जा दीर्घकालीन राजनीतिक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न संगठन, नीति, नेतृत्व, संवैधानिक मर्यादा र संस्थागत क्षमता आवश्यक हुन्छ। सडकमा सरकार परिवर्तन गर्न सक्नु र राज्य सञ्चालन गर्न सक्नु एउटै कुरा होइन। यही चुनौती अब नयाँ पुस्तासामु छ।

त्यसैले जेनजी आन्दोलनको वास्तविक सफलता कसले सत्ता प्राप्त गर्‍यो भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन। यसको सफलता नेपालको शासन संस्कृतिमा कति परिवर्तन आयो भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ। भ्रष्टाचार घट्यो कि घटेन, सार्वजनिक सेवा प्रभावकारी भयो कि भएन, युवाले देशमै अवसर पाए कि पाएनन्, राजनीतिक नेतृत्व जवाफदेही भयो कि भएन र राज्यका संस्थाहरू निष्पक्ष बने कि बनेनन्—यी नै यसको दीर्घकालीन मूल्याङ्कनका आधार हुनेछन्।

अन्ततः, नेपालको जेनजी आन्दोलनलाई एउटा पुस्ताको विद्रोह मात्र नभई नेपाली लोकतन्त्रमा पुस्तान्तरणको संकेतका रूपमा लिनुपर्छ। पुरानो पुस्ताको राजनीतिक अनुभव र नयाँ पुस्ताको प्रविधिमैत्री सोच, ऊर्जा र परिवर्तनको चाहनाबीच सहकार्य हुन सकेमा यस आन्दोलनले नेपालको लोकतन्त्रलाई थप उत्तरदायी, पारदर्शी र जनमुखी बनाउन सक्छ। तर आक्रोशलाई संस्थागत सुधारमा बदल्न नसकेमा आन्दोलनको ऊर्जा क्षणिक राजनीतिक उथलपुथलमै सीमित हुन सक्छ।

जेनजी आन्दोलनले नेपाललाई एउटा स्पष्ट प्रश्न दिएको छ—अब पुरानै शैलीको राजनीति चलिरहने हो कि नयाँ पुस्ताको अपेक्षाअनुसार शासन र नेतृत्वको नयाँ संस्कार निर्माण गर्ने हो? यसको उत्तर अब राजनीतिक दलभन्दा पनि नेपाली समाज र विशेषतः नयाँ पुस्ताले दिनेछ।