दशैं: नेपालीहरूको आत्मा, संस्कृति र एकताको प्रतिक

-टीका पौडेल-
जब असोजको मध्यतिर आकाशमा चंगाको ताँती देखिन थाल्छ, बजारमा नयाँ लुगाको किनमेलले भीड बढ्छ, र गाउँ-सहरका चोक-चोकमा पिङ हालिन्छ, तब नेपाली मनमा एउटा छुट्टै किसिमको उमंग जागृत हुन्छ। त्यो उमंग हो— दशैंको। नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो, धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पर्वका रूपमा परिचित दशैं केवल एउटा चाड मात्र होइन, यो नेपाली जातिको सामूहिक भावना, एकता र पारिवारिक मायाको प्रतीक हो। यसले नेपाली समाजको मौलिकता, परम्परा र संस्कृतिलाई जोगाइराख्ने काम गरेको छ।

वर्षभरि जतिसुकै व्यस्तता, दुःख, पीडा र विछोड भए पनि दशैंको बेला हरेक नेपालीको मन आफ्नो जन्मभूमि, आफ्ना आफन्त र मायालु मान्यजनतिर तानिन्छ। यो पर्व असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र अँध्यारोमाथि उज्यालोको विजयको प्रतीक हो। दशैं केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन; यो त मानवीय सम्बन्धहरूलाई पुनः जोड्ने, पुराना गुनासा र कटुतालाई बिर्साएर क्षमा र मायाको बाटोमा हिँड्न सिकाउने महान् सामाजिक अभियान पनि हो।

दशैंको धार्मिक आधार अत्यन्तै गहिरो छ। पौराणिक कथाहरू अनुसार, टाढा अतीतमा महिषासुर नामक एक अत्यन्तै शक्तिशाली र अत्याचारी राक्षसको जन्म भयो। उसले तपस्या गरेर ब्रह्माबाट यस्तो वरदान प्राप्त गर्यो कि कुनै पनि पुरुष, देवता वा पशुले उसको वध गर्न सक्दैनथे। यो वरदानको दुरुपयोग गर्दै महिषासुरले स्वर्गमा आतंक मचाउन थाल्यो। उसले देवताहरूलाई स्वर्गबाट लखेट्यो र तीनै लोकमा हाहाकार मच्चायो। देवताहरू आफ्नो अस्तित्वको रक्षा गर्न असमर्थ भएपछि त्रिदेव— ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको शरणमा पुगे।

देवताहरूको प्रार्थना सुनेर तीनै देवताहरूको तेजबाट एउटा दिव्य शक्तिको उत्पत्ति भयो, जसलाई देवी दुर्गा भनियो। देवी दुर्गाको रूप अत्यन्तै भव्य र रौद्र थियो। उनका दस हातहरू थिए, जसमा विभिन्न दिव्य अस्त्रहरू सुशोभित थिए। देवी दुर्गा र महिषासुरबीच नौ दिन र नौ रातसम्म अत्यन्तै भीषण युद्ध भयो। अन्ततः दशौं दिनमा देवी दुर्गाले महिषासुरको वध गरिन् र संसारलाई अत्याचारबाट मुक्त गरिन्। यही खुशियालीमा देवताहरूले दशैं मनाएको विश्वास गरिन्छ। यसै कारण दशैंलाई ‘विजयादशमी’ भनिन्छ, जसको अर्थ हुन्छ— विजयको दशौं दिन।

यसैगरी, अर्को पौराणिक मान्यता अनुसार, भगवान रामले रावणको वध गरेर अयोध्या फर्किएको दिनलाई पनि विजयादशमीको रूपमा लिइन्छ। रामायणकालमा भगवान रामले देवी दुर्गाको आराधना गरेर शक्ति प्राप्त गरेका थिए र दशमीको दिन रावणको वध गरेका थिए। यसरी, दशैंले असत्यमाथि सत्यको विजयलाई जनाउँछ। यो पर्व नेपाली हिन्दूहरूका लागि मात्र नभई बौद्ध तथा अन्य धर्मावलम्बीहरूका लागि पनि सहिष्णुता र सद्भावको प्रतीक बनेको छ।

नेपालको इतिहासमा दशैंको सम्बन्ध राज्यसत्तासँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। पृथ्वीनारायण शाहदेखि लिएर शाह वंशका राजाहरूले दशैंलाई राज्यको सर्वोच्च चाडको रूपमा मनाउने परम्परा बसालेका थिए। त्यसबेला राजदरबारबाट टीका लगाउने र जमरा ग्रहण गर्ने चलन थियो। फूलपाती भित्र्याउने दिन गोरखाबाट काठमाडौंसम्म ल्याइने फूलपातीको जुलुसले राज्यको शक्ति र वैभवलाई प्रदर्शन गर्दथ्यो। राजा स्वयंले प्रजाको टीका लगाइदिने र आर्शीवाद दिने चलनले राजा र प्रजाबीचको सम्बन्धलाई आत्मीय बनाएको थियो।

२००७ सालको प्रजातन्त्र पछि राजतन्त्रको अन्त्य भए पनि दशैंको सांस्कृतिक महत्व घटेको छैन। अहिले पनि नेपाल सरकारले दशैंको अवसरमा विभिन्न सार्वजनिक बिदा दिने, फूलपातीको दिन विशेष समारोह आयोजना गर्ने र सेनाको टुकडीद्वारा सम्मान गर्ने परम्परा कायमै छ। यसले दशैंलाई राष्ट्रिय एकताको प्रतीकको रूपमा स्थापित गरेको छ।

दशैं केवल एक वा दुई दिनको पर्व होइन, यो पन्ध्र दिनसम्म चल्ने एउटा लामो उत्सव हो। यसका प्रत्येक दिनको आफ्नै विशेष महत्व, परम्परा र रमाइलो छ।

घटस्थापना दशैंको पहिलो दिन हो। यस दिनलाई दशैंको विधिवत् सुरुवात मानिन्छ। यस दिन बिहान सबेरै उठेर नदी, ताल वा कुवाबाट पवित्र जल ल्याइन्छ। त्यस जललाई एउटा माटोको घडामा राखेर दशैंघर वा पूजाकोठामा स्थापना गरिन्छ। यसलाई ‘घट’ भनिन्छ। घटको वरिपरि जौ, मकै, गहुँ आदि अनाजका बीउहरू राखेर त्यसलाई अँध्यारो कोठामा राखिन्छ। यसरी राखिएको बीउलाई दशैंभरि पानी हालेर हुर्काइन्छ, जसलाई ‘जमरा’ भनिन्छ। जमरा हरियो र लामो हुनु शुभ मानिन्छ। घटस्थापनाको दिन देवी दुर्गाको आवाहन गरिन्छ र दशैंघरमा विशेष पूजाआजा सुरु हुन्छ। यस दिनदेखि नै दशैंको माहोल बन्न थाल्छ।

दशैंको सातौं दिनलाई फूलपाती भनिन्छ। यस दिन देवी दुर्गालाई चढाउनका लागि विभिन्न प्रकारका पवित्र फूल, पात, केराको थाम, उखु, अदुवा, बेलपत्र आदि संकलन गरेर घर-घरमा ल्याइन्छ। पहिले-पहिले राजा र राज्यको तर्फबाट गोरखाबाट फूलपाती काठमाडौं ल्याइने परम्परा थियो, जसलाई ‘फूलपाती भित्र्याउने’ भनिन्थ्यो। अहिले पनि काठमाडौंमा सेनाको टुकडी, बाजागाजा र सांस्कृतिक झाँकीसहित फूलपाती भित्र्याउने कार्यक्रम हुन्छ। यस दिनदेखि दशैंघरमा देवीको विशेष पूजा हुन्छ र घर-घरमा फूलपाती टाँसेर दशैंको रौनकता बढाऊने काम हुन्छ ।

दशैंको आठौं दिनलाई महाअष्टमी भनिन्छ। यस दिन देवी दुर्गाको महिषासुरमर्दिनी स्वरूपको पूजा गरिन्छ। यो दिनलाई शक्ति आराधनाको दिन मानिन्छ। पुरानो परम्परा अनुसार यस दिन विभिन्न देवी मन्दिरहरूमा बलि (पशु बलि) चढाउने चलन छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले आफ्नो शक्ति र भक्ति प्रदर्शन गर्नका लागि बोका, कुखुरा, राँगा आदिको बलि दिन्छन्। यसलाई हिंसा नभई देवीलाई प्रसन्न पार्ने र आफ्नो मनोकामना पूरा गर्ने एक धार्मिक विधि मानिन्छ। यस दिन हनुमानढोका, दक्षिणकाली, गुह्येश्वरी जस्ता शक्तिपीठहरूमा भक्तजनको घुइँचो लाग्छ।

दशैंको नवौं दिनलाई महानवमी भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी विश्वकर्माको पूजा गरिन्छ। कलकारखाना, सवारीसाधन, औजार, मेसिन आदिलाई सफा गरेर पूजा गर्ने चलन छ। यस दिनलाई ‘विश्वकर्मा पूजा’ पनि भनिन्छ। यसै दिन काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको तलेजु मन्दिरको ढोका वर्षको एक पटक मात्र खोलिन्छ। त्यसैले यस दिन हजारौं भक्तजनहरू तलेजुको दर्शन गर्न पुग्छन्। यस दिन देवीलाई महाप्रसादको रूपमा बलि चढाइन्छ र दशैंघरमा विशेष अनुष्ठान गरिन्छ। महानवमीको रातलाई कालरात्रि पनि भनिन्छ, जुन अत्यन्तै पवित्र र शक्तिशाली मानिन्छ।

दशैंको दशौं दिन अर्थात् विजयादशमी नै दशैंको सबैभन्दा मुख्य र महत्वपूर्ण दिन हो। यसै दिन देवी दुर्गाले महिषासुरको वध गरेकी थिइन् र भगवान रामले रावणको वध गरेका थिए। यस दिन बिहानैदेखि घर-घरमा टीका र जमरा लगाउने कार्यक्रम सुरु हुन्छ। मान्यजनको हातबाट टीका ग्रहण गर्नका लागि मानिसहरू लामो लाइनमा बस्छन्। टीका लगाउँदा मान्यजनले “दशैंको टीका, जमरा, दुःख, कष्ट, ब्यथा, रोग, शोक सबै नष्ट होस्, आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, सुख, शान्ति, समृद्धि प्राप्त होस्” भनी आर्शीवाद दिन्छन्। टीका लगाएपछि जमरा कानमा वा टाउकोमा लगाइन्छ। यसै दिन मान्यजनबाट दक्षिणा (पैसा) पनि दिने चलन छ।

विजयादशमीको दिन परिवारका सबै सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भएर मिठो खाने, रमाइलो गर्ने र आपसी माया साटासाट गर्ने गर्छन्। टाढा-टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किन्छन्। यो दिन नेपाली समाजमा सामाजिक एकता र पारिवारिक पुनर्मिलनको दिनको रूपमा मनाइन्छ।

विजयादशमी पछि पनि दशैंको रौनक केही दिन कायम रहन्छ। दशैंको अन्तिम दिन अर्थात् कोजाग्रत पूर्णिमाको दिन दशैंघरमा राखिएको जमरा विसर्जन गरिन्छ र घटस्थापनाको घटलाई विसर्जन गरिन्छ। यस दिनलाई दशैंको औपचारिक समापन मानिन्छ। कोजाग्रत पूर्णिमाको रातमा देवी लक्ष्मीले पृथ्वीको भ्रमण गर्ने र जो मानिस जागा बसेर भक्ति गर्छ, उसलाई धन र सम्पत्तिको वरदान दिन्छिन् भन्ने विश्वास छ।

दशैंलाई विशेष बनाउने केही मुख्य आकर्षणहरू छन्, जसले यस पर्वलाई अविस्मरणीय बनाउँछन्।

जमरा दशैंको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रसाद हो। घटस्थापनाको दिन राखिएको जौ, मकै, गहुँ आदिको बीउलाई दशैंभरि पानी हालेर हुर्काइन्छ। अँध्यारो कोठामा राखिने हुँदा जमरा पहेँलो-हरियो रंगको हुन्छ। यसलाई टीकाको दिन कानमा वा टाउकोमा लगाइन्छ। जमरा हरियो हुनु भनेको सुख, समृद्धि र नयाँ जीवनको सङ्केत हो। जमरा बिना दशैं अपूर्ण मानिन्छ।

दशैंको अर्को महत्वपूर्ण आकर्षण भनेको पिङ हो। दशैं आउनुभन्दा एक हप्ता अगाडिदेखि नै गाउँ-सहरका चोक-चोकमा लामो काठको पिङ (लिङ्गे पिङ) र बाँसको पिङ हालिन्छ। केटाकेटीदेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैजना पिङ खेल्न रमाउँछन्। पिङ खेल्दा मानिसहरूले “पिङ… पिङ…” भन्दै गीत गाउने चलन छ। पिङ खेल्नु स्वास्थ्यका लागि पनि राम्रो मानिन्छ र यसले मनको खुशी बढाउँछ। पिङमा झुल्दा आकाश छुने अनुभूति हुन्छ, जुन दशैंको मौलिक आनन्द हो।

दशैंको समयमा आकाशमा उडाइने चंगाले आकाशलाई रंगीन बनाउँछ। विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकामा चंगा उडाउने र चंगा चेत गर्ने (अर्काको चंगाको डोरी काट्ने) प्रतियोगिता निकै लोकप्रिय छ। “चंगा चेत” को समयमा छतमा उभिएर मानिसहरू चंगा उडाउँछन् र डोरी काट्दा “चैत” भनेर कराउँछन्। चंगा उडाउँदा मनमा एक किसिमको स्वतन्त्रता र आनन्दको अनुभूति हुन्छ। यसले दशैंको आकाशलाई जीवन्त बनाउँछ।

दशैंको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नयाँ लुगा लगाउनु र मिठो खाना खानु हो। दशैं आउनुभन्दा महिना दिन अगाडिदेखि नै बजारमा नयाँ लुगाको किनमेल सुरु हुन्छ। साना-ठूला सबैले दशैंमा नयाँ लुगा लगाउँछन्। यसैगरी, दशैंमा विभिन्न प्रकारका परिकारहरू बनाइन्छन्। खसी, बोका, कुखुरा, राँगाको मासु, सेलरोटी, जेरी, लक्ष्मरी, अचार, भुटेको मकै, समयबजी आदि दशैंका विशेष परिकार हुन्। परिवारका सबै सदस्यहरू भेला भएर एकै ठाउँमा बसेर खाने यो भोजनले आत्मीयता बढाउँछ।

दशैंको समयमा नौमती बाजा बजाउने चलन छ। ढोल, झ्याम्टा, ट्याम्को, नरसिंहा, दमाहा आदि बाजाहरू बजाएर दशैंको माहोललाई झनै रोमाञ्चक बनाइन्छ। यसैगरी, विभिन्न स्थानहरूमा सांस्कृतिक झाँकी, नाचगान र देउसी-भैलो (यद्यपि देउसी-भैलो तिहारमा पर्छ, दशैंमा पनि केही स्थानीय परम्परागत नाचहरू हुन्छन्) जस्ता कार्यक्रमहरू हुन्छन्, जसले संस्कृतिलाई जीवन्त राख्न मद्दत गर्छ।

दशैं केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक एकताको महान् माध्यम पनि हो। यसले समाजका विभिन्न वर्ग, जाति, लिङ्ग, धर्म र समुदायका मानिसहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउने काम गर्छ। दशैंको टीका लगाउँदा धनी-गरिब, उच्च-निम्न, छुवाछुत र भेदभावको भावना मेटिन्छ। सबैले एकै प्रकारको टीका र जमरा ग्रहण गर्छन्। यसले समाजमा समानता र सद्भावना कायम गर्न मद्दत गर्छ।

यसैगरी, दशैंले पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। वर्षभरि कामको व्यस्तताले भेट्न नपाएका आफन्तहरू दशैंमा भेला हुन्छन्। ठूलाबडाको हातबाट टीका लगाएर आर्शीवाद लिने, सानालाई माया गर्ने र दक्षिणा दिने चलनले पारिवारिक माया र अपनत्वको भावना जागृत गराउँछ। दशैंले मानिसहरूलाई आफ्नो जरा, संस्कृति र परम्पराप्रति गर्व गर्न सिकाउँछ।

समयको परिवर्तनसँगै दशैं मनाउने तरिकामा पनि केही परिवर्तन आएका छन्। पहिले गाउँमा मनाइने दशैं अहिले सहरमा पनि उत्तिकै धुमधामका साथ मनाइन्छ। सूचना प्रविधिको विकासका कारण टाढा रहेका आफन्तहरूसँग भिडियो कलमार्फत टीका लगाउने र आर्शीवाद दिने चलन बढेको छ। यसले भौगोलिक दूरीलाई मेटाउन मद्दत गरेको छ।

यसैगरी, विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि आफ्नो संस्कृति जोगाइराख्नका लागि विदेशमा दशैं मनाउने गर्छन्। उनीहरूले त्यहाँ पनि जमरा राख्ने, टीका लगाउने र नेपाली परिकार बनाएर खाने गर्छन्। यसले उनीहरूको मनमा स्वदेशको माया र संस्कृतिप्रतिको सम्मान झल्काउँछ।

तर, आधुनिकतासँगै दशैंमा केही विकृति पनि भित्रिएका छन्। दशैंलाई भड्किलो रूपमा मनाउने, जुवातास खेलेर धनसम्पत्ति हार्ने, अत्यधिक मदिरा सेवन गर्ने, र अनावश्यक खर्च गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले दशैंको मौलिकता र शान्तिलाई प्रभावित पारेको छ। यसैगरी, पशु बलिको विषयमा पनि विभिन्न वर्गबाट विरोध हुने गरेको छ। वातावरणीय प्रदूषण, चंगाको डोरीले चराचुरुङ्गीलाई हानि पुर्याउने जस्ता समस्याहरू पनि देखिएका छन्।

दशैंको मौलिकता जोगाइराख्नका लागि केही चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्ने देखिन्छ। पहिलो, दशैंको समयमा हुने सवारी दुर्घटना। लाखौं मानिसहरू घर फर्किने क्रममा बाटोमा हुने दुर्घटनाले धेरै परिवारको खुशी चकनाचूर पार्छ। त्यसैले सवारी साधनको सुरक्षित प्रयोग र ट्राफिक नियमको पालना गर्नु अत्यन्तै आवश्यक छ।दोस्रो, दशैंमा हुने फजुल खर्च। आफ्नो हैसियत भन्दा बढी खर्च गर्ने प्रवृत्तिले ऋणमा डुब्ने समस्या निम्त्याउँछ। त्यसैले आफ्नो क्षमता अनुसार मात्र खर्च गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
तेस्रो, जुवातास र मदिराको दुरुपयोग। दशैंलाई शान्ति र मायाको पर्वको रूपमा मनाउनु पर्छ, लतको रूपमा होइन।

चौथो, वातावरण संरक्षण। चंगाको डोरीले चराचुरुङ्गीलाई हानि पुर्याउने हुँदा वातावरणमैत्री डोरीको प्रयोग गर्नुपर्छ। यसैगरी, पशु बलिको सट्टा फलफूल र मिठाई चढाएर पनि देवीलाई प्रसन्न पार्न सकिन्छ भन्ने सन्देश फैलाउनुपर्छ।

आज विश्वका विभिन्न कुनामा छरिएर रहेका नेपालीहरूले पनि दशैंलाई उत्तिकै महत्वका साथ मनाउने गर्छन्। अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलिया, कोरिया, जापान लगायतका देशहरूमा रहेका नेपालीहरूले आफ्ना सामुदायिक संस्थाहरूमार्फत सामूहिक दशैं कार्यक्रमको आयोजना गर्छन्। त्यहाँ पनि जमरा उमार्ने, टीका लगाउने, नेपाली परिकार बनाएर खाने र नाचगान गर्ने गरिन्छ। यसले विदेशमा रहेका नेपालीहरूलाई आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व गर्न र आफ्नो पहिचान जोगाइराख्न मद्दत गरेको छ।

विदेशमा दशैं मनाउँदा उनीहरूलाई आफ्नो परिवार, गाउँ र देशको यादले सताउँछ। तर, सामूहिकतामा मनाइने दशैंले उनीहरूलाई एकअर्कासँग जोड्ने र आफ्नोपनको अनुभूति दिलाउने काम गर्छ।

दशैं नेपाली संस्कृतिको एउटा अमूल्य रत्न हो। यसले हामीलाई असत्यमाथि सत्यको विजय, अन्यायमाथि न्यायको विजय र अँध्यारोमाथि उज्यालोको विजयको सन्देश दिन्छ। यसले हामीलाई आफ्ना मान्यजनको आर्शीवाद लिने, आफ्ना आफन्तसँग माया साटासाट गर्ने र समाजमा एकता र सद्भावना कायम राख्ने प्रेरणा दिन्छ।

आजको पुस्ताले दशैंको मौलिकता बुझेर यसलाई भड्किलो नबनाई शान्त, सौहार्दपूर्ण र अनुशासित तरिकाले मनाउनुपर्छ। हामीले दशैंलाई केवल खानपिन र मनोरञ्जनको पर्वको रूपमा मात्र नलिई, यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्वलाई पनि आत्मसात् गर्नुपर्छ। भावी पुस्तालाई पनि यो संस्कृति हस्तान्तरण गर्नुपर्छ, ताकि आउने पुस्ताले पनि दशैंको महिमा र मिठासलाई बुझ्न सकून्।

दशैंको यो पावन अवसरले सबैको घर-परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि र असीम खुशी ल्याओस्। सबैको मनोकामना पूर्ण होस्। सबैको जीवनमा नयाँ आशा र उमंगको सञ्चार होस्।

सबैलाई दशैंको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!
शुभ विजयादशमी!

-इरी, कोलोराडो ।